پاسخ علمی به یک باور مشهور

آیا واقعاً فقط ۱۰ درصد از مغز خود را به کار می‌گیریم؟ این باور مشهور از کجا آمده است؟
در این مقاله به سراغ یکی از جذاب‌ترین افسانه‌های علمی درباره مغز می‌رویم و بررسی می‌کنیم
که مغز انسان واقعاً چگونه و تا چه اندازه فعال است.

آیا انسان فقط ۱۰ درصد مغزش را استفاده می‌کند؟

یکی از مشهورترین باورها درباره مغز این است که انسان فقط از ۱۰ درصد مغز خود استفاده می‌کند
و اگر بتواند بقیه بخش‌ها را فعال کند، به توانایی‌های خارق‌العاده‌ای دست خواهد یافت.

اما این تصور از نظر علمی درست نیست. شواهد حاصل از علوم اعصاب نشان می‌دهد که
تقریباً تمام بخش‌های مغز در طول زمان نقش‌های مشخصی دارند و حتی در حالت استراحت نیز
مغز کاملاً غیرفعال نیست. مسئله بیشتر به این مربوط می‌شود که همه بخش‌های مغز
همزمان و با یک شدت فعال نیستند.

افسانه استفاده از ۱۰ درصد مغز از کجا آمده است؟

منشأ دقیق این باور مشخص نیست، اما در طول قرن بیستم ایده‌هایی درباره «ظرفیت‌های ناشناخته مغز»
در کتاب‌ها و فرهنگ عمومی رواج پیدا کرد و بعدها رسانه‌ها و فیلم‌ها آن را بسیار مشهورتر کردند.

با گذشت زمان، این ایده به شکل ساده و جذاب
«ما فقط ۱۰ درصد مغزمان را استفاده می‌کنیم»
درآمد؛ در حالی که این جمله بیان دقیقی از یافته‌های علوم اعصاب نیست.

مغز در طول روز چه مقدار فعال است؟

مغز دائماً در حال تنظیم فعالیت خود است. هنگام صحبت کردن، راه رفتن، دیدن، شنیدن، یادگیری،
یادآوری، تصمیم‌گیری و حتی هنگام استراحت، شبکه‌های مختلف مغزی با الگوهای متفاوتی فعالیت می‌کنند.

بنابراین بهتر است به جای پرسیدن اینکه
«چند درصد مغز را استفاده می‌کنیم؟»
بپرسیم:
«در یک فعالیت خاص، کدام شبکه‌های مغزی و با چه الگویی فعال می‌شوند؟»

چرا نمی‌گوییم ۱۰۰ درصد مغز همزمان فعال است؟

این هم یک سوءبرداشت رایج است. درست نیست که بگوییم مغز در هر لحظه باید به صورت یکپارچه و کامل روشن باشد.
سلول‌ها و شبکه‌های مختلف مغزی بسته به کاری که انجام می‌دهیم، سطح متفاوتی از فعالیت دارند.

حتی بخش‌های کوچک مغز هم مهم هستند

مغز از بخش‌ها و شبکه‌های متعددی تشکیل شده است که هرکدام نقش‌ها و ارتباطات خاص خود را دارند.
بعضی نواحی بیشتر در حرکت، بعضی در پردازش حسی، برخی در زبان و برخی در حافظه و تصمیم‌گیری مشارکت دارند.

این به آن معنا نیست که هر ناحیه فقط یک وظیفه دارد؛ بسیاری از توانایی‌های پیچیده انسان
حاصل همکاری چندین ناحیه و شبکه مغزی هستند.

پژوهش‌های تصویربرداری مغزی چه می‌گویند؟

روش‌هایی مانند MRI عملکردی (fMRI) و سایر روش‌های تصویربرداری عصبی به پژوهشگران اجازه می‌دهند
تغییرات فعالیت یا جریان خون مرتبط با فعالیت مغز را بررسی کنند.

این پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مناطق بسیار زیادی از مغز در فعالیت‌های روزمره و پیچیده انسان
نقش دارند. البته این تصاویر را نیز نباید به شکل ساده به صورت «هر نقطه روشن یعنی یک بخش از مغز روشن شده است»
تفسیر کرد؛ عملکرد مغز بسیار شبکه‌ای‌تر از این تصویر ساده است.

اگر فقط ۱۰ درصد مغز را استفاده می‌کردیم چه اتفاقی می‌افتاد؟

این سؤال خودش نشان می‌دهد که افسانه ۱۰ درصد چقدر مشکل‌ساز است.
آسیب به بخش نسبتاً کوچکی از مغز، بسته به محل آسیب، می‌تواند اثرات مهمی بر
حرکت، زبان، حافظه، بینایی، شنوایی یا سایر توانایی‌ها داشته باشد.

اگر ۹۰ درصد باقیمانده مغز واقعاً کاملاً بی‌استفاده بود، انتظار نداشتیم آسیب به نواحی مختلف
چنین پیامدهای اختصاصی ایجاد کند.

آیا می‌توان مغز را قوی‌تر کرد؟

بله، مغز توانایی سازگار شدن و تغییر در پاسخ به تجربه و یادگیری را دارد؛ این ویژگی را
انعطاف‌پذیری عصبی یا نوروپلاستیسیته می‌نامند.

اما «تقویت مغز» به معنای پیدا کردن ۹۰ درصد مغز خاموش و روشن کردن آن نیست.
یادگیری، تمرین، خواب کافی، فعالیت بدنی و تجربه‌های جدید می‌توانند بر عملکرد شناختی و
سازگاری شبکه‌های عصبی اثر بگذارند، اما این موضوع با افسانه ۱۰ درصد تفاوت اساسی دارد.

آیا در خواب مغز خاموش می‌شود؟

خیر. خواب یکی از زمان‌هایی است که مغز فعالیت پیچیده خود را ادامه می‌دهد، هرچند الگوهای فعالیت مغزی
در مراحل مختلف خواب با بیداری تفاوت دارند.

در طول خواب، فرایندهایی مانند تنظیم فعالیت عصبی، پردازش برخی خاطرات و تغییرات مرتبط با
عملکرد بدن و مغز رخ می‌دهد. بنابراین «استراحت مغز» به معنی خاموش شدن کامل آن نیست.

چرا بعضی کارها برای مغز خیلی سخت به نظر می‌رسند؟

انجام یک مهارت جدید در ابتدا می‌تواند به توجه زیاد و تلاش ذهنی نیاز داشته باشد.
با تمرین، مغز می‌تواند برخی الگوهای پردازش را کارآمدتر کند و انجام مهارت آسان‌تر شود.

چند باور اشتباه درباره استفاده از مغز

پس پاسخ واقعی چیست؟

اگر بخواهیم خیلی دقیق پاسخ بدهیم، باید بگوییم سؤال
«چند درصد از مغز را استفاده می‌کنیم؟»
سؤال مناسبی برای توصیف عملکرد مغز نیست.

مغز مانند یک لامپ نیست که فقط بخشی از آن روشن باشد و بقیه خاموش بماند.
شبکه‌های مختلف آن دائماً در حال تعامل هستند و بسته به فعالیت، زمان، شرایط بدن و نیازهای فرد،
الگوهای فعالیتشان تغییر می‌کند.

🔬 یک فعالیت ساده برای درک بهتر مغز

سه فعالیت زیر را پشت سر هم امتحان کنید و به تفاوت احساس ذهنی خود توجه کنید:

اگر بخواهیم از توانایی مغزمان بهتر استفاده کنیم چه کنیم؟

🤯 چند دانستنی جالب درباره مغز

🔬 مغز چگونه در فعالیت‌های مختلف کار می‌کند؟

💡 نکته مهم

توانایی‌های خارق‌العاده مغز از «فعال کردن بخش‌های خاموش» به وجود نمی‌آیند.
آنچه مغز را شگفت‌انگیز می‌کند، ارتباط پیچیده میان میلیاردها سلول عصبی و شبکه‌های متعدد
و توانایی آن برای سازگاری، یادگیری و پردازش اطلاعات است.

✅ خلاصه نکات مهم مقاله

جمع‌بندی؛ چند درصد از مغز خود را استفاده می‌کنید؟

پاسخ این است که نمی‌توان یک درصد مشخص و معنادار برای «مقدار استفاده از مغز» تعیین کرد.
باور معروف ۱۰ درصد از نظر علمی درست نیست. مغز انسان شبکه‌ای بسیار پیچیده است و بخش‌های مختلف آن
در زمان‌های مختلف برای انجام وظایف گوناگون با یکدیگر همکاری می‌کنند.
حتی زمانی که کاری انجام نمی‌دهیم یا خواب هستیم، مغز همچنان فعال است.
بنابراین راز واقعی توانایی مغز نه در کشف یک «۹۰ درصد خاموش»، بلکه در
پیچیدگی شبکه‌های عصبی، یادگیری، سازگاری و همکاری بخش‌های مختلف مغز است.