دستورات پایتون
دستورات Python
آشنایی با ساختار و انواع دستورات در زبان Python
در این درس با مفهوم Python Statements یا دستورات پایتون آشنا میشویم. دستور، یکی از پایهایترین اجزای هر برنامه است و به پایتون میگوید چه کاری باید انجام دهد.
دستور در Python چیست؟
هر خط از کد که یک عملیات مشخص را به پایتون اعلام کند، میتواند یک Statement یا دستور باشد. برای مثال، در کد زیر هر خط یک دستور مستقل است:
print("Hello")
print("Python")
print(10)
پایتون دستورات را به ترتیب اجرا میکند؛ یعنی ابتدا دستور اول، سپس دستور دوم و در نهایت دستور سوم اجرا میشود.
دستورهای ساده
سادهترین نوع دستورها، دستورهایی هستند که یک عملیات مشخص را انجام میدهند. برای مثال میتوانیم یک پیام را نمایش دهیم:
print("Welcome to Python")
یا یک محاسبه ریاضی انجام دهیم:
print(15 + 5)
خروجی:
20
چند دستور پشت سر هم
یکی از ویژگیهای مهم پایتون این است که میتوانیم چند دستور را در خطوط مختلف قرار دهیم. پایتون این دستورها را به ترتیب اجرا میکند.
name = "Ali"
age = 25
print(name)
print(age)
در این مثال ابتدا مقدار “Ali” در متغیر name قرار میگیرد، سپس مقدار 25 در متغیر age ذخیره میشود و در پایان هر دو مقدار نمایش داده میشوند.
دستور انتساب
برای قرار دادن یک مقدار در یک متغیر از عملگر = استفاده میکنیم. به این نوع دستور، دستور انتساب یا Assignment Statement گفته میشود.
x = 10
name = "Python"
در اینجا عدد 10 در متغیر x و متن “Python” در متغیر name قرار گرفته است.
دستور شرطی if
با استفاده از دستور if میتوانیم یک شرط را بررسی کنیم و فقط در صورت درست بودن شرط، دستورات مشخصی را اجرا کنیم.
age = 20
if age >= 18:
print("You are an adult")
در این مثال، اگر مقدار age بزرگتر یا مساوی 18 باشد، دستور print() اجرا میشود.
دستور if و تورفتگی
در دستورات شرطی، تورفتگی یا Indentation اهمیت زیادی دارد. دستورهایی که باید در صورت درست بودن شرط اجرا شوند، باید دارای تورفتگی باشند.
if 10 > 5:
print("10 is greater than 5")
دستور else
دستور else زمانی استفاده میشود که بخواهیم در صورت درست نبودن شرط، دستور دیگری اجرا شود.
age = 15
if age >= 18:
print("Adult")
else:
print("Not adult")
دستور for
دستور for برای تکرار یک مجموعه از دستورات استفاده میشود.
for x in [1, 2, 3]:
print(x)
خروجی:
1
2
3
دستور while
دستور while تا زمانی که یک شرط درست باشد، دستورات داخل خود را اجرا میکند.
x = 1
while x <= 3:
print(x)
x = x + 1
این برنامه اعداد 1 تا 3 را نمایش میدهد.
دستور break
دستور break برای متوقف کردن یک حلقه استفاده میشود.
for x in [1, 2, 3, 4, 5]:
if x == 3:
break
print(x)
خروجی برنامه:
1
2
دستور continue
دستور continue باعث میشود اجرای بخش باقیمانده حلقه در همان تکرار متوقف شود و حلقه به تکرار بعدی برود.
for x in [1, 2, 3, 4]:
if x == 2:
continue
print(x)
در این مثال، عدد 2 نمایش داده نمیشود و حلقه به سراغ مقدار بعدی میرود.
دستور pass
دستور pass زمانی استفاده میشود که از نظر ساختاری به یک دستور نیاز داریم، اما فعلاً نمیخواهیم عملی انجام شود.
if 10 > 5:
pass
دستور pass هیچ عملی انجام نمیدهد، اما باعث میشود ساختار کد از نظر سینتکس کامل باشد.
نوشتن چند دستور در یک خط
همانطور که در درس قبل دیدیم، میتوان با استفاده از علامت ; چند دستور ساده را در یک خط قرار داد.
x = 5; y = 10; print(x + y)
اگرچه این روش معتبر است، اما برای خوانایی بیشتر کد بهتر است هر دستور را در خط جداگانه بنویسیم.
دستورهای ترکیبی
بعضی از دستورات پایتون از چند بخش تشکیل میشوند. برای مثال یک دستور if میتواند شامل شرط و یک یا چند دستور داخلی باشد.
number = 10
if number > 5:
print("Number is greater than 5")
print("The condition is True")
در این مثال، دو دستور print() متعلق به بخش if هستند و هر دو دارای تورفتگی یکساناند.
مثال کاربردی
در مثال زیر چند نوع دستور را در یک برنامه ساده با هم استفاده میکنیم:
name = "Ali"
age = 22
print("Name:", name)
print("Age:", age)
if age >= 18:
print("Adult")
else:
print("Not adult")
در این برنامه، ابتدا متغیرها مقداردهی میشوند، سپس اطلاعات نمایش داده میشوند و در پایان با استفاده از دستور if وضعیت سن بررسی میشود.
تفاوت Statement و Expression
در پایتون بین Statement و Expression تفاوت وجود دارد.
یک Expression عبارتی است که میتواند یک مقدار تولید کند؛ مانند:
5 + 3
نتیجه این عبارت مقدار 8 است. اما در دستور زیر، نتیجه عبارت به یک متغیر نسبت داده میشود:
result = 5 + 3
این خط یک Statement محسوب میشود.
نکات مهم این درس
- هر دستور به پایتون میگوید چه عملی را انجام دهد.
- دستورهای ساده معمولاً در خطوط جداگانه نوشته میشوند.
- دستورهای if، else، for و while برای کنترل روند اجرای برنامه استفاده میشوند.
- دستورهای break و continue برای کنترل اجرای حلقهها کاربرد دارند.
- دستور pass برای ایجاد یک دستور خالی استفاده میشود.
- تورفتگی یا Indentation در ساختار بسیاری از دستورات پایتون ضروری است.
تمرین
برنامهای بنویسید که یک عدد را در متغیر قرار دهد، سپس با استفاده از دستور if بررسی کند که عدد مثبت است یا خیر.
سپس در صورت مثبت بودن عدد، یک پیام مناسب نمایش دهید.
برای مثال:
number = 15
if number > 0:
print("The number is positive")
جمعبندی
در این درس با مفهوم Statement و چند نوع مهم از دستورات پایتون آشنا شدیم. همچنین کاربرد دستورات شرطی، حلقهها و دستورهای کنترل حلقه را بررسی کردیم. در درس بعد با نحوه Output گرفتن و نمایش اطلاعات در پایتون آشنا خواهیم شد.